Γιώργος Αλογοσκούφης

Το γράφημα της προηγούμενης εβδομάδας, πρώτο του 2026, δείχνει την εδαφική και πληθυσμιακή εξέλιξη του ελληνικού κράτους από το 1828 έως σήμερα. Το γράφημα αυτό παρουσιάστηκε και αναλύθηκε πρώτη φορά στο βιβλίο μου Ιστορικοί Κύκλοι της Ελληνικής Ελληνικής Οικονομίας: Από το 1821 έως Σήμερα (Αθήνα, Εκδόσεις Gutenberg, 2021). Τα στοιχεία προέρχονται από την ΕΛΣΤΑΤ (πρώην ΕΣΥΕ). 

Τα ερωτήματα που τέθηκαν αφορούσαν την περιγραφή της εδαφικής και πληθυσμιακής εξέλιξη του ελληνικού κράτους, τη σύνδεση της με την ιστορική πορεία της Ελλάδας και του υπόλοιπου κόσμου, τους κυριότερους σταθμούς στην εξέλιξη αυτή και το τι σηματοδοτεί η μείωση του πληθυσμού μετά το 2010.

Σύμφωνα με το ChatGPT 5.2 στο οποίο τέθηκαν τα ερωτήματα αυτά,

«Η παράλληλη απεικόνιση της εδαφικής έκτασης και του πληθυσμού του ελληνικού κράτους από το 1828 έως σήμερα συμπυκνώνει ιστορικές διαδρομές δεκαετιών, ως ένας καθρέφτης της πολιτικής, γεωπολιτικής και κοινωνικής ιστορίας της Ελλάδας. Οι καμπύλες δεν κινούνται τυχαία. Ακολουθούν πολέμους, συνθήκες, προσφυγικά κύματα, οικονομικές μεταμορφώσεις και, τα τελευταία χρόνια, μια αθόρυβη αλλά επίμονη δημογραφική υποχώρηση.

Στα πρώτα του βήματα, το ελληνικό κράτος είναι μικρό και εύθραυστο. Με τη Συνθήκη του Λονδίνου του 1830, η Ελλάδα αποκτά διεθνή υπόσταση, αλλά η έκτασή της παραμένει περιορισμένη. Ο πληθυσμός αυξάνεται αργά αλλά σταθερά, κυρίως μέσω της φυσικής αύξησης, σε μια αγροτική κοινωνία με υψηλή γεννητικότητα και υψηλή θνησιμότητα. Η εδαφική επέκταση του 19ου αιώνα είναι αποσπασματική: τα Επτάνησα το 1864, η Θεσσαλία και η Άρτα το 1881. Πρόκειται για κινήσεις σημαντικές πολιτικά, αλλά ανεπαρκείς για να αλλάξουν ριζικά το μέγεθος του κράτους.

Η μεγάλη τομή έρχεται με τους Βαλκανικούς Πολέμους. Το 1912–13 η Ελλάδα σχεδόν διπλασιάζεται εδαφικά. Μακεδονία, Ήπειρος, Κρήτη και νησιά του Αιγαίου εντάσσονται στο κράτος, μεταβάλλοντας οριστικά τον γεωγραφικό του χάρτη. Η έκταση αυξάνεται απότομα, ενώ ο πληθυσμός ακολουθεί μεν ανοδική πορεία, αλλά όχι στον ίδιο βαθμό. Τα νέα εδάφη είναι αραιότερα κατοικημένα και εθνολογικά σύνθετα, γεγονός που δημιουργεί νέες διοικητικές και πολιτικές προκλήσεις.

Λίγα χρόνια αργότερα, η Μικρασιατική Καταστροφή ανατρέπει εκ νέου την ισορροπία. Με τη Συνθήκη της Λοζάνης το 1923, η Ελλάδα χάνει οριστικά τη Μικρά Ασία, αλλά δέχεται ένα τεράστιο προσφυγικό κύμα. Ο πληθυσμός αυξάνεται απότομα, χωρίς καμία εδαφική επέκταση. Το κράτος καλείται να ενσωματώσει πάνω από ένα εκατομμύριο πρόσφυγες σε μια οικονομία φτωχή και θεσμικά ανώριμη. Η αύξηση της πληθυσμιακής πυκνότητας μετασχηματίζει την κοινωνία, ενισχύει την αστικοποίηση και αλλάζει το παραγωγικό υπόδειγμα, αλλά συνοδεύεται και από έντονες κοινωνικές εντάσεις.

Η τελευταία εδαφική προσθήκη έρχεται μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, με την ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων το 1947. Από εκεί και πέρα, τα σύνορα της χώρας παγιώνονται.

Η μεταπολεμική περίοδος χαρακτηρίζεται από ταχεία πληθυσμιακή αύξηση, ιδίως έως τη δεκαετία του 1970, αποτέλεσμα της μείωσης της θνησιμότητας, της βελτίωσης των συνθηκών διαβίωσης και της οικονομικής ανόδου. Παράλληλα, όμως, εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες μεταναστεύουν στο εξωτερικό, κυρίως στη Δυτική Ευρώπη και την Αυστραλία, λειτουργώντας ως «βαλβίδα αποσυμπίεσης» για την εγχώρια αγορά εργασίας.

Από τη δεκαετία του 1980 και μετά, η εικόνα αλλάζει σταδιακά. Η γονιμότητα μειώνεται, η οικογένεια μικραίνει και ο πληθυσμός σταθεροποιείται. Η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση και η άνοδος του βιοτικού επιπέδου δεν αντιστρέφουν τη δημογραφική τάση. Αντίθετα, από τις αρχές του 21ου αιώνα, και ιδιαίτερα μετά την οικονομική κρίση της δεκαετίας του 2010, η Ελλάδα εισέρχεται σε φάση πληθυσμιακής μείωσης. Η γήρανση, η χαμηλή γεννητικότητα και η εκ νέου μετανάστευση νέων και μορφωμένων ανθρώπων αφήνουν το αποτύπωμά τους στην καμπύλη.

Το συμπέρασμα που προκύπτει από τη μακρά αυτή διαδρομή είναι σαφές. Η Ελλάδα ολοκλήρωσε σχετικά νωρίς τον εδαφικό της σχηματισμό, μέσα από πολέμους και διεθνείς συνθήκες. Αντίθετα, το δημογραφικό ζήτημα παραμένει ανοιχτό και, ίσως, πιο κρίσιμο από ποτέ. Αν στον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα το ζητούμενο ήταν η επέκταση και η εθνική ολοκλήρωση, σήμερα το ζητούμενο είναι η βιωσιμότητα ενός πληθυσμού που συρρικνώνεται και γηράσκει.

Έτσι, οι δύο καμπύλες του γραφήματος δεν αφηγούνται μόνο το παρελθόν. Υποδεικνύουν και το μέλλον. Ένα μέλλον στο οποίο τα σύνορα δεν αλλάζουν, αλλά οι άνθρωποι λιγοστεύουν – και μαζί τους οι δυνατότητες ανάπτυξης, κοινωνικής συνοχής και εθνικής αυτοπεποίθησης.»

Στο βιβλίο μου Ιστορικοί Κύκλοι της Ελληνικής Ελληνικής Οικονομίας: Από το 1821 έως Σήμερα (Αθήνα, Εκδόσεις Gutenberg, 2021), σελ. 29, αναφέρω μεταξύ άλλων τα εξής:

«Ο κύκλος της εθνικής επέκτασης και ενοποίησης, περιλαμβάνει το πρώτο ήμισυ του 20ου αιώνα, από την οικονομική σταθεροποίηση μετά την επιβολή του Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου το 1898 έως το τέλος του εμφυλίου πολέμου το 1949.

Ο κύκλος αυτός χαρακτηρίζεται από την εναλλαγή ‘θριάμβων και καταστροφών’ αλλά το τελικό του αποτέλεσμα συνίσταται σε τρία κεντρικά επιτεύγματα: πρώτον, στη μεγάλη εδαφική επέκταση του ελληνικού κράτους, δεύτερον, στην ενσωμάτωση στο ελληνικό κράτος του συνόλου σχεδόν των ελληνόφωνων πληθυσμών της ευρύτερης περιοχής που αρχικά είχαν παραμείνει εκτός της ελληνικής επικράτειας, και τρίτον, στην ένταξη της Ελλάδας στη Δυτική Συμμαχία που δημιουργήθηκε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, και η οποία συνέβαλε τόσο στην εθνική ασφάλεια όσο και στην οικονομική ανάπτυξη. 

Μέσω των τριών αυτών εξελίξεων υλοποιήθηκε ένα μεγάλο μέρος της Μεγάλης Ιδέας, συντελέστηκε η εθνική ενοποίηση και σταθεροποιήθηκε η εθνική κυριαρχία.»

Λίγο παρακάτω, σελ. 30-31, αναφέρονται τα εξής:

«Ο πυκνός και κρίσιμος αυτός ιστορικός κύκλος περιλαμβάνει τόσο μεγάλους ‘θριάμβους’ όσο και μεγάλες ‘καταστροφές’. Από την οικονομική σταθεροποίηση της πρώτης δεκαετίας του 20ου αιώνα και τους θριάμβους των Βαλκανικών Πολέμων, που οδήγησαν στην πρώτη μεγάλη εδαφική και πληθυσμιακή επέκταση του ελληνικού κράτους, η Ελλάδα οδηγήθηκε στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, τον Εθνικό Διχασμό και τη Μικρασιατική Εκστρατεία και Καταστροφή. Μετά την αναβίωση του εθνικού διχασμού, την ανταλλαγή πληθυσμών και την ενσωμάτωση των προσφύγων, οδηγήθηκε στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, την Κατοχή και τον Εμφύλιο. Προς το τέλος αυτού του κύκλου η Ελλάδα σταθεροποιεί τα σύνορά της, με την ενσωμάτωση και της Δωδεκανήσου. Μετά τον εμφύλιο, σταθεροποιεί και το φιλελεύθερο και συνταγματικό πολιτικό και οικονομικό της καθεστώς, με την ένταξη στη δημοκρατική συμμαχία των χωρών της δυτικής Ευρώπης, των ΗΠΑ και της Ιαπωνίας. Η Δυτική Συμμαχία λειτούργησε ως ζώνη επιρροής των ΗΠΑ, οι οποίες και διαδέχονται τη Βρετανία στον ρόλο της προστάτιδας δύναμης της Ελλάδας.»