Γιώργος Αλογοσκούφης

Η παγκοσμιοποίηση αποτελεί ένα από τα πιο καθοριστικά φαινόμενα της σύγχρονης οικονομικής ιστορίας. Από τα τέλη του 20ού αιώνα, η απελευθέρωση του εμπορίου, η αύξηση των διεθνών κεφαλαιακών ροών και η ενίσχυση των πολυεθνικών επιχειρήσεων οδήγησαν σε μια πρωτοφανή οικονομική ολοκλήρωση. Ωστόσο, η ίδια αυτή διαδικασία συνοδεύτηκε από έντονες αντιπαραθέσεις σχετικά με τις επιπτώσεις της στην ανάπτυξη, την ανισότητα, τη δημοκρατία και τη σταθερότητα.

Στο επίκεντρο της συζήτησης αναφορικά με τα υπέρ και τα κατά της σύγχρονης παγκοσμιοποίησης βρίσκονται τέσσερις από τους σημαντικότερους οικονομολόγους της εποχής μας: ο Joseph Stiglitz, ο Dani Rodrik, ο Paul Krugman και ο Jagdish Bhagwati. Οι απόψεις τους δεν συνιστούν απλώς εναλλακτικές θεωρήσεις της παγκοσμιοποίησης, αλλά συγκροτούν ένα ευρύ φάσμα προσεγγίσεων που εκτείνεται από την έντονη κριτική έως την ισχυρή υπεράσπιση της οικονομικής ολοκλήρωσης.

Στο άρθρο αυτό επιχειρείται η ενοποίηση αυτών των προσεγγίσεων σε ένα συνεκτικό αναλυτικό πλαίσιο, το οποίο επιτρέπει την κατανόηση τόσο των οικονομικών όσο και των πολιτικών διαστάσεων της παγκοσμιοποίησης.

Η παγκοσμιοποίηση ως οικονομική διαδικασία

Στον πυρήνα της παγκοσμιοποίησης βρίσκεται η ενίσχυση των διεθνών διασυνδέσεων μέσω του εμπορίου αγαθών και υπηρεσιών, των άμεσων ξένων επενδύσεων, των κεφαλαιακών ροών, και της διάχυσης τεχνολογίας και γνώσης.

Η παραδοσιακή οικονομική θεωρία, από τον Ricardo έως τα νεοκλασικά υποδείγματα, υποστηρίζει ότι η απελευθέρωση του εμπορίου οδηγεί σε αύξηση της συνολικής ευημερίας μέσω της εξειδίκευσης και του συγκριτικού πλεονεκτήματος. Αυτή η βασική ιδέα αποτελεί κοινό σημείο αναφοράς και για τους τέσσερις οικονομολόγους.

Ωστόσο, η πραγματική εξέλιξη της παγκοσμιοποίησης υπερέβη το στενό πλαίσιο της εμπορικής ολοκλήρωσης. Η χρηματοοικονομική παγκοσμιοποίηση, η αυξανόμενη κινητικότητα κεφαλαίων και η εμβάθυνση των διεθνών θεσμών δημιούργησαν νέες προκλήσεις, οι οποίες δεν αντιμετωπίζονται πλήρως από τα κλασικά υποδείγματα.

Η υπεράσπιση της παγκοσμιοποίησης: Bhagwati

Ο Jagdish Bhagwati αποτελεί τον πλέον συνεπή υπερασπιστή της παγκοσμιοποίησης. Στο έργο του Η Υπεράσπιση της Παγμοσμιοποίησης (In Defense of Globalization), το οποίο δημοσιεύθηκε πριν την κρίση του 2008, η παγκοσμιοποίηση παρουσιάζεται ως βασικός μοχλός οικονομικής ανάπτυξης, μείωσης της φτώχειας και τεχνολογικής προόδου.

Η ανάλυσή του στηρίζεται σε δύο άξονες. Πρώτον, στο θεωρητικό επιχείρημα ότι το εμπόριο αυξάνει την αποδοτικότητα μέσω της εξειδίκευσης. Δεύτερον, στην εμπειρική παρατήρηση ότι χώρες που ενσωματώθηκαν στην παγκόσμια οικονομία—ιδίως στην Ανατολική Ασία—πέτυχαν υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης.

Ο Bhagwati απορρίπτει τις βασικές κατηγορίες κατά της παγκοσμιοποίησης, ότι δηλαδή αυξάνει τη φτώχεια, οδηγεί σε επιδείνωση των εργασιακών συνθηκών και ότι προκαλεί περιβαλλοντική υποβάθμιση.

Αντίθετα, υποστηρίζει ότι η οικονομική ανάπτυξη που προκαλεί η παγκοσμιοποίηση δημιουργεί τις προϋποθέσεις για τη βελτίωση των κοινωνικών και περιβαλλοντικών συνθηκών.

Η θέση του μπορεί να χαρακτηριστεί ως φιλελεύθερη-αναπτυξιακή αισιοδοξία: τα προβλήματα δεν οφείλονται στην παγκοσμιοποίηση, αλλά στην έλλειψη κατάλληλων πολιτικών.

Η αναλυτική αποσαφήνιση: Krugman

Με μία σειρά από βιβλία και άρθρα, κατά τις τελευταίες δεκαετίες ο Paul Krugman επιχειρεί να συμβάλλει κυρίως στην αποκατάσταση της αναλυτικής σαφήνειας αναφορικά με τη στάθμιση των υπέρ και των κατά της παγκοσμιοποίησης. 

Στο βιβλίο του Λαϊκός Διεθνισμός (Pop Internationalism), αποδομεί διαδεδομένες παρανοήσεις όπως ότι τα κράτη ανταγωνίζονται όπως οι επιχειρήσεις, ότι το εμπόριο είναι παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος, και ότι τα εμπορικά ελλείμματα είναι εγγενώς επιζήμια.

Ο Krugman υπερασπίζεται τη θεωρία του συγκριτικού πλεονεκτήματος, αλλά ταυτόχρονα αναγνωρίζει τις κατανεμητικές επιπτώσεις του εμπορίου.

Στο βιβλίο του Η Επιστροφή της Οικονομικής των Υφέσεων (The Return of Depression Economics), το οποίο επανεκδόθηκε μετά τη κρίση του 2008, επεκτείνει την ανάλυση στη μακροοικονομική, υποστηρίζοντας ότι οι κρίσεις είναι επαναλαμβανόμενο φαινόμενο, η ανεπαρκής ζήτηση μπορεί να οδηγήσει σε παρατεταμένη ύφεση, και ότι η κρατική παρέμβαση είναι αναγκαία.

Η προσέγγισή του συνδυάζει θεωρητική αυστηρότητα και πραγματισμό πολιτικής.

Η κριτική της διακυβέρνησης: Stiglitz

Σε αντίθεση με τον Bhagwati, ο Joseph Stiglitz επικεντρώνεται στις αποτυχίες της παγκόσμιας οικονομικής διακυβέρνησης. Στο έργο του Οι Δυσαρέσκειες από την Παγκοσμιοποίηση (Globalization and its Discontents), αναδεικνύει ότι οι διεθνείς θεσμοί λειτουργούν με δημοκρατικά ελλείμματα, ότι οι πολιτικές που προωθούνται συχνά βασίζονται σε ιδεολογικές μεροληψίες, και ότι οι επιπτώσεις της παγκοσμιοποίησης είναι άνισες.

Η κριτική του αφορά κυρίως τον ρόλο του ΔΝΤ και των πολιτικών της «Συναίνεσης της Ουάσιγκτον», όπως η δημοσιονομική λιτότητα, η ταχεία απελευθέρωση των αγορών, και οι ιδιωτικοποιήσεις.

Ο Stiglitz υποστηρίζει ότι αυτές οι πολιτικές εφαρμόστηκαν χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαιτερότητες των επιμέρους οικονομιών, οδηγώντας σε κρίσεις και κοινωνικές εντάσεις.

Η θεωρητική βάση της ανάλυσής του είναι η οικονομική της πληροφόρησης. Οι αγορές, υποστηρίζει, χαρακτηρίζονται από ατελή και ασύμμετρη πληροφόρηση και δεν λειτουργούν πάντοτε αποτελεσματικά. Συνεπώς, απαιτείται ενεργός ρόλος του κράτους και θεσμικές παρεμβάσεις.

Η προσέγγισή του μπορεί να χαρακτηριστεί ως θεσμικός ρεφορμισμός: η παγκοσμιοποίηση πρέπει να μεταρρυθμιστεί, όχι να εγκαταλειφθεί.

Η πολιτική οικονομία της παγκοσμιοποίησης: Rodrik

Ο Dani Rodrik μετατοπίζει τη συζήτηση από την οικονομική αποτελεσματικότητα στην πολιτική βιωσιμότητα της παγκοσμιοποίησης.

Η βασική του συμβολή στο έργο Το Παράδοξο της Παγκοσμιοποίησης (The Globalization Paradox) είναι το ‘τρίλημμα της παγκοσμιοποίησης’: Δημοκρατία, Εθνική κυριαρχία, Βαθιά οικονομική ολοκλήρωση. Το κεντρικό του επιχείρημα είναι ότι η βαθιά παγκοσμιοποίηση, η οποία επιδιώκει την πλήρη άρση των εθνικών εμποδίων στο εμπόριο, τις ροές κεφαλαίων και τη ρύθμιση των αγορών, είναι θεμελιωδώς ασύμβατη με την εθνική κυριαρχία και τη δημοκρατική πολιτική.

Στην καλύτερη περίπτωση, μπορούμε να επιτύχουμε μόνο δύο από τους τρεις στόχους. Όταν προσπαθούμε να επιτύχουμε και τους τρεις ταυτόχρονα, καταλήγουμε να διαβρώνουμε είτε τη δημοκρατία είτε την εθνική αυτονομία. Ο Rodrik προτείνει μια μορφή ‘ελεγχόμενης παγκοσμιοποίησης’, κατά την οποία η διεθνής οικονομική ενσωμάτωση συγκρατείται ώστε να διατηρείται ο δημοκρατικός έλεγχος και η εθνική αυτονομία.

Η ανάλυση του εξηγεί την άνοδο του λαϊκισμού και των αντιδράσεων κατά της παγκοσμιοποίησης. Όταν οι διεθνείς κανόνες περιορίζουν τη δυνατότητα των κρατών να ασκούν πολιτική, η δημοκρατική νομιμοποίηση υπονομεύεται.

Ο Rodrik δεν απορρίπτει το διεθνές εμπόριο, αλλά αντιτίθεται στην ‘ανεξέλεγκτη παγκοσμιοποίηση’, δηλαδή στην προσπάθεια πλήρους εναρμόνισης πολιτικών και θεσμών σε παγκόσμιο επίπεδο, με κύριο επίκεντρο την απελευθέρωση των αγορών. 

Η προσέγγισή του μπορεί να χαρακτηριστεί ως πραγματιστική πολιτική οικονομία: η παγκοσμιοποίηση πρέπει να προσαρμόζεται στις εθνικές ιδιαιτερότητες και να αφήνει χώρο για εθνικές οικονομικές προσεγγίσεις και προσαρμογές.

Ομοιότητες και Διαφορές στις Θεωρητικές Προσεγγίσεις

Ένα κρίσιμο σημείο σύγκλισης στην προσέγγιση των περισσότερων σύγχρονων οικονομολόγων είναι η διάκριση μεταξύ εμπορικής και χρηματοοικονομικής παγκοσμιοποίησης.

Όλοι οι οικονομολόγοι αναγνωρίζουν τα οφέλη του εμπορίου. Αντίθετα, η ελεύθερη κίνηση κεφαλαίων αντιμετωπίζεται με μεγαλύτερη επιφύλαξη, ιδίως για παράδειγμα από τον Stiglitz και τον Rodrik.

Οι χρηματοπιστωτικές κρίσεις – όπως αυτές της Ασίας, η χρηματοπιστωτική κρίση του 2008 και η κρίση της ευρωζώνης – ανέδειξαν τους κινδύνους της ανεξέλεγκτης χρηματοοικονομικής ολοκλήρωσης.

Η παγκοσμιοποίηση έχει σημαντικές επιπτώσεις στη διανομή του εισοδήματος, τόσο μεταξύ όσο και εντός των διαφόρων χωρών. Ο Stiglitz τη θεωρεί βασική πηγή ανισότητας, ο Rodrik τη συνδέει με τις διορθωτικές αντιδράσεις των εθνικών πολιτικών, ενώ ο Krugman την αποδίδει κυρίως στην τεχνολογία. Ο Bhagwati από την άλλη εστιάζει στη μείωση της φτώχειας που προκαλεί η διάχυση της ανάπτυξης. Η διαφοροποίηση αυτή αντανακλά διαφορετικές προτεραιότητες, κυρίως αναφορικά με το δίλημμα της αποτελεσματικότητας έναντι της ισότητας.

Οι τέσσερις οικονομολόγοι στους οποίους επικεντρωθήκαμε διαφοροποιούνται ως προς τον ρόλο του κράτους στην οικονομία. Οι Stiglitz, Rodrik προκρίνουν ισχυρές κρατικές παρεμβάσεις, ο Krugman πιο ισορροπημένες, ενώ ο Bhagwati προκρίνει αρκετά περιορισμένες κρατικές παρεμβάσεις. Οι διαφορές αυτές αντανακλούν βαθύτερες θεωρητικές και ιδεολογικές επιλογές.

Η ανάλυση του Krugman δείχνει ότι οι κρίσεις είναι εγγενές χαρακτηριστικό του καπιταλισμού. Ο Stiglitz ενισχύει αυτή την άποψη, τονίζοντας τις αποτυχίες των αγορών. Η παγκοσμιοποίηση εντείνει τη μετάδοση των κρίσεων, αυξάνοντας τη σημασία της διεθνούς συνεργασίας.

Οι τέσσερις προσεγγίσεις μπορούν να συνδυαστούν σε ένα ενιαίο πλαίσιο που να συνδυάζει τα οφέλη του εμπορίου (Bhagwati), την σημασία της ορθής οικονομικής ανάλυσης (Krugman), τη σημασία των θεσμών και των ανισοτήτων (Stiglitz) και την πολιτική βιωσιμότητα της παγκοσμιοποίησης (Rodrik).

Μία τέτοια σύνθεση οδηγεί σε μία πιο ισορροπημένη προσέγγιση.  Η παγκοσμιοποίηση είναι δυνητικά ωφέλιμη, αλλά απαιτεί τις κατάλληλες θεσμικές ρυθμίσεις και περιορισμούς, κοινωνική πολιτική και πολιτική νομιμοποίηση στο εσωτερικό των χωρών.

Η παγκοσμιοποίηση δεν είναι ούτε πανάκεια ούτε απειλή. Είναι μια σύνθετη διαδικασία που παράγει τόσο ευκαιρίες όσο και κινδύνους. Η κατανόησή της απαιτεί τη συνδυαστική προσέγγιση της οικονομικής θεωρίας, της πολιτικής οικονομίας και της ανάλυσης του ρόλου των θεσμών και της πολιτικής.

Οι Stiglitz, Rodrik, Krugman και Bhagwati, και οι περισσότεροι σύγχρονοι οικονομολόγοι, δεν προσφέρουν απλώς διαφορετικές απαντήσεις, αλλά και διαφορετικά ερωτήματα. Και ακριβώς σε αυτή τη διαφοροποίηση έγκειται η αξία τους για τη σύγχρονη οικονομική σκέψη αναφορικά με την παγκοσμιοποίηση και το ρόλο της.

______________________________________

Βιβλιογραφία

Bhagwati, J. (2004), In Defense of Globalization, Oxford, Oxford University Press.

Krugman, P.R. (1996), Pop Internationalism, Cambridge, MA, MIT Press.

Krugman, P.R. (1999), The Return of Depression Economics, (Revised Edition 2008), New York, NY, Norton.

Rodrik, D. (2011), The Globalization Paradox, New York, NY, Norton.

Stiglitz, J. (2002), Globalization and its Discontents, New York, NY, Norton.

______________________________________

Το Άρθρο της Εβδομάδας είναι μία νέα κατηγορία αναρτήσεων στο ιστότοπο μου που στόχο έχει να προβληματίζει και να ενημερώνει τους επισκέπτες του. Η νέα αυτή κατηγορία αναρτήσεων αντικαθιστά το Γράφημα της Εβδομάδας, το οποίο έκανε τον κύκλο του. Κάθε Τρίτη στις 12:00 το μεσημέρι ώρα Ελλάδας, αναρτάται ένα άρθρο μου αναφορικά με μία πτυχή της ελληνικής, της ευρωπαϊκής ή και της διεθνούς οικονομίας. Τεκμηριωμένα και επώνυμα σύντομα σχόλια για το άρθρο αυτό είναι ευπρόσδεκτα και μία επιλογή από τα σχόλια αυτά θα δημοσιεύεται κάτω από το άρθρο.

© Γιώργος Αλογοσκούφης