Γιώργος Αλογοσκούφης
Μια συντομευμένη μορφή αυτού του άρθρου δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Καθημερινή την Κυριακή 8 Φεβρουαρίου 2026, στα πλαίσια του αφιερώματος της εφημερίδας σε αυτό το ζήτημα.
_________________________________________________________________________________________
Η συζήτηση για το αν χρειάζονται συνταγματικοί περιορισμοί στη δημοσιονομική πολιτική επανέρχεται συχνά στην Ελλάδα, τόσο πριν όσο και μετά την εμπειρία της κρίσης χρέους. Επανήλθε και πάλι μέσω της σχετικής πρότασης του Πρωθυπουργού. Πρόκειται για ένα βαθιά πολιτικό ζήτημα: πώς μια δημοκρατία προστατεύεται από τις βραχυχρόνιες επιδιώξεις των κυβερνήσεων, χωρίς να αυτοπαγιδεύεται.
Η Ελλάδα έχει βιώσει το πρόβλημα της δημοσιονομικής ασυνέπειας των κυβερνήσεων ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1980. Για δεκαετίες, οι κυβερνήσεις επέλεγαν να αυξάνουν τις πρωτογενείς δαπάνες χωρίς ισοδύναμη αύξηση των φόρων, μεταθέτοντας το κόστος στο μέλλον. Αυτό συνέβαινε κατά τεκμήριο σε εκλογικές χρονιές και οδηγούσε σε διεύρυνση των δημοσιονομικών ελλειμμάτων. Όπως φαίνεται και στο επισυναπτόμενο γράφημα, η διεύρυνση ήταν μεγαλύτερη αν οι εκλογές συνέπιπταν με διεθνείς υφέσεις, όπως το 1981, το 1993 και το 2009, λόγω των επιπλέον επιπτώσεων των υφέσεων στη διεύρυνση του δημοσιονομικού ελλείμματος.
Υφέσεις, Εκλογές και Δημοσιονομικές Ανισορροπίες, 1975-2024
Όταν οι αγορές έπαψαν να χρηματοδοτούν αυτή τη στρατηγική, η προσαρμογή ήταν βίαιη και αποδείχθηκε κοινωνικά επώδυνη. Από αυτή την άποψη, οι συνταγματικοί περιορισμοί εμφανίζονται ως μηχανισμός πρόληψης: ένας θεσμικός «αυτοέλεγχος» απέναντι στους βραχυχρόνιους κυβερνητικούς δημοσιονομικούς πειρασμούς.
Η διεθνής εμπειρία είναι διδακτική. Η Γερμανία έχει ενσωματώσει στο Σύνταγμά της το λεγόμενο «φρένο χρέους», που περιορίζει το διαρθρωτικό έλλειμμα και επιτρέπει αποκλίσεις μόνο σε έκτακτες περιστάσεις. Η Ελβετία εφαρμόζει έναν αντίστοιχο κανόνα, σχεδιασμένο ώστε να εξομαλύνει τον οικονομικό κύκλο. Η Ισπανία και η Ιταλία έχουν επίσης τροποποιήσει τα συντάγματά τους για να κατοχυρώσουν την αρχή της δημοσιονομικής ισορροπίας. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, ο στόχος δεν είναι η μόνιμη λιτότητα, αλλά η αποφυγή συστηματικών δημοσιονομικών εκτροπών.
Υπάρχει όμως και η άλλη όψη. Ένας υπερβολικά άκαμπτος συνταγματικός κανόνας μπορεί να περιορίσει αναγκαίες δημόσιες επενδύσεις ή να δυσκολέψει την αντιμετώπιση κρίσεων. Η πρόσφατη γερμανική συζήτηση δείχνει ότι ακόμη και οι πιο «ορθόδοξοι» κανόνες αμφισβητούνται όταν συγκρούονται με ανάγκες άμυνας, υποδομών ή πράσινης μετάβασης. Επιπλέον, οι κυβερνήσεις συχνά βρίσκουν τρόπους να παρακάμπτουν άκαμπτους κανόνες μέσω δημιουργικής λογιστικής, ακυρώνοντας στην πράξη την πρόθεση του Συντάγματος.
Επίσης, η εμπειρία από την εφαρμογή των μνημονίων μετά την κρίση του 2010 απέδειξε ότι μία υπερβολικά άκαμπτη δημοσιονομική προσαρμογή μπορεί να οδηγήσει σε τόσο βαθειά ύφεση, ώστε το δημόσιο χρέος να αυξηθεί αντί να μειωθεί ως ποσοστό του ΑΕΠ. Το επισυναπτόμενο γράφημα δείχνει πως το δημόσιο χρέος εκτοξεύθηκε ως ποσοστό του ΑΕΠ τα πρώτα χρόνια εφαρμογής της άκαμπτης δημοσιονομικής προσαρμογής των μνημονίων, παρά την αναδιάρθρωση (΄κούρεμα΄) του 2012.
Για την Ελλάδα, το ερώτημα δεν είναι αν θα μπει ένας αριθμητικός «κόφτης» στο Σύνταγμα, αλλά πώς θα σχεδιαστεί ένας κανόνας που να συνδυάζει τη δημοσιονομική πειθαρχία με τη βραχυχρόνια δημοσιονομική ευελιξία.
Ένα ρεαλιστικό πλαίσιο θα μπορούσε να στηρίζεται σε τρεις αρχές: πρώτον, διαρθρωτική δημοσιονομική ισορροπία και όχι πρόβλεψη ισοσκελισμένων προϋπολογισμών κάθε χρόνο· δεύτερον, κανόνας περιορισμού των αυξήσεων των δαπανών χωρίς αντίστοιχη αύξηση των εσόδων ως βασική άγκυρα, σε ευθυγράμμιση με το πλαίσιο του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης της Ευρωπαϊκής Ένωσης· και τρίτον, σαφής ρήτρα διαφυγής για υφέσεις και άλλες έκτακτες περιστάσεις, με αυξημένη κοινοβουλευτική νομιμοποίηση και χρονικό ορίζοντα επιστροφής στη δημοσιονομική ισορροπία.
Οι συνταγματικοί περιορισμοί δεν υποκαθιστούν την υπεύθυνη δημοσιονομική πολιτική, αλλά μπορούν να την ενισχύσουν. Αν συνδυάζουν με ισορροπία την ανάγκη ύπαρξης δημοσιονομικής πειθαρχίας και ευελιξίας , μπορούν να ενισχύσουν την αξιοπιστία της χώρας χωρίς να ακυρώνουν τη δημοκρατική επιλογή πολιτικής. Αν σχεδιαστούν πρόχειρα, κινδυνεύουν να μείνουν είτε ανεφάρμοστοι είτε να λειτουργήσουν ως εμπόδιο στην ανάπτυξη. Το βασικό ερώτημα δεν είναι αν θα υπάρξει κανόνας ή όχι, αλλά η φύση του και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του.
Γιωργος Αλογοσκουφης 
