Γιώργος Αλογοσκούφης

________________________________________

Υπάρχουν οικονομολόγοι που γίνονται γνωστοί επειδή εκφράζουν όσα μια κοινωνία επιθυμεί να ακούσει. Και υπάρχουν εκείνοι που αναλαμβάνουν το δυσκολότερο καθήκον: να εξηγήσουν εγκαίρως όσα η κοινωνία προτιμά να αναβάλει. Ο Γιάννης Σπράος ανήκει στη δεύτερη κατηγορία. Η συμπλήρωση εκατό χρόνων από τη γέννησή του, τον Νοέμβριο του 1926, προσφέρει την ευκαιρία να τιμήσουμε έναν διακεκριμένο επιστήμονα και να ξανασκεφτούμε τη σχέση ανάμεσα στην οικονομική γνώση, την κοινωνική ευθύνη και τις πολιτικές αποφάσεις.

Η ζωή του διατρέχει σχεδόν ολόκληρη την ιστορία της μεταπολεμικής Ελλάδας. Γεννημένος στην Αθήνα, μεγάλωσε σε εύπορη οικογένεια, αλλά η Κατοχή και η συμμετοχή του στην ΕΠΟΝ διαμόρφωσαν διαφορετικά τον προσανατολισμό του. Το 1946 έφυγε για τη Βρετανία, μέσα στις δύσκολες συνθήκες της μεταπολεμικής περιόδου. Σπούδασε οικονομικά στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου, ανοίγοντας έναν δρόμο που θα τον οδηγούσε στη διεθνή ακαδημαϊκή κοινότητα, χωρίς να διακόψει τους δεσμούς του με την Ελλάδα.

Ακολούθησαν ερευνητικές θέσεις στο Μάντσεστερ και στο Σέφιλντ και, από το 1957, μια μακρά σταδιοδρομία στο University College London. Εκεί εξελίχθηκε σε καθηγητή και κατέλαβε την έδρα Πολιτικής Οικονομίας. Η βρετανική πανεπιστημιακή εμπειρία αποτέλεσε το πλαίσιο μέσα στο οποίο ανέπτυξε μια οικονομική σκέψη προσανατολισμένη στη διερεύνηση συγκεκριμένων προβλημάτων. Το ενδιαφέρον του στρεφόταν τόσο στις μεγάλες διεθνείς ανισορροπίες όσο και στους μηχανισμούς μεταβολής επιμέρους αγορών.

Το διεθνές εμπόριο υπήρξε κεντρικός άξονας του επιστημονικού του έργου. Στο επίκεντρο βρέθηκε η σχέση ανάμεσα στις αναπτυγμένες οικονομίες, που εξήγαν βιομηχανικά προϊόντα, και στις αναπτυσσόμενες, που στηρίζονταν στις εξαγωγές πρωτογενών αγαθών. Το βιβλίο του Inequalising Trade?, που εκδόθηκε το 1983, εξέτασε αυτή την παραδοσιακή εξειδίκευση Βορρά και Νότου μέσα από τις διαφορετικές έννοιες των όρων εμπορίου. Πίσω από το τεχνικό αντικείμενο βρισκόταν ένα θεμελιώδες ερώτημα: πώς κατανέμονται τα οφέλη της διεθνούς οικονομικής συνεργασίας;

Η συμβολή του περιλάμβανε και τη συστηματική εξέταση της στατιστικής διαμάχης για την εξέλιξη των σχετικών τιμών πρωτογενών και βιομηχανικών προϊόντων. Η σχετική μελέτη του στο Economic Journal, το 1980, φανερώνει τη σημασία που απέδιδε στην εμπειρική τεκμηρίωση. Πρόκειται για στάση ουσιαστική: οι μεγάλες θεωρίες περί ανάπτυξης και ανισότητας χρειάζονται προσεκτικό έλεγχο των δεδομένων, των ορισμών και των χρονικών περιόδων πάνω στις οποίες στηρίζονται.

Το εύρος των ενδιαφερόντων του αποτυπώνεται επίσης στη μελέτη The Decline of the Cinema, toy 1962, για την υποχώρηση της κινηματογραφικής προσέλευσης στη Βρετανία με την εξάπλωση της τηλεόρασης. Ένα φαινομενικά ειδικό θέμα αναδείκνυε ευρύτερα ζητήματα τεχνολογικής αλλαγής, καταναλωτικής συμπεριφοράς και προσαρμογής των επιχειρήσεων. Η επιλογή του αντικειμένου θυμίζει ότι η οικονομική επιστήμη αποκτά αξία όταν φωτίζει τις πραγματικές μεταβολές της κοινωνικής και παραγωγικής ζωής.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η κριτική του στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Σε μελέτη που δημοσιεύθηκε το 1986 στη σειρά διεθνών οικονομικών του Princeton, αμφισβήτησε τον τρόπο επιβολής των όρων χρηματοδότησης. Υποστήριξε ότι η έμφαση σε μέσα πολιτικής, όπως η πιστωτική επέκταση και το δημόσιο έλλειμμα, μπορούσε να υποκαθιστά την αξιολόγηση των πραγματικών επιδιώξεων της προσαρμογής. Πρότεινε να δοθεί κεντρική θέση στον στόχο της εξωτερικής ισορροπίας και στο κόστος επίτευξής του.

Η παρέμβαση αυτή βοηθά να κατανοήσουμε τη μετέπειτα ελληνική παρουσία του. Ο Σπράος μπορούσε να υποστηρίζει την οικονομική σταθεροποίηση και ταυτόχρονα να εξετάζει κριτικά τις συνταγές των διεθνών οργανισμών. Η συνέπεια αυτής της στάσης βρίσκεται στην απαίτηση να συνδέονται τα μέτρα με τους σκοπούς τους. Η δημοσιονομική πειθαρχία, η ανάπτυξη και η κοινωνική προστασία απαιτούν αξιολόγηση των μεταξύ τους σχέσεων, των περιορισμών και των συνεπειών κάθε επιλογής.

Ως πρώτος πρόεδρος του Συμβουλίου Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων, συνδέθηκε με το σταθεροποιητικό πρόγραμμα της περιόδου 1985–1987. Η συμβολή του είχε και θεσμική διάσταση: η οικονομική πολιτική χρειαζόταν οργανωμένη επιστημονική υποστήριξη, συνέχεια στην ανάλυση και δυνατότητα επεξεργασίας εναλλακτικών λύσεων. Η δημιουργία τέτοιων μηχανισμών αποτελεί συχνά λιγότερο θεαματική, αλλά ουσιαστική παρακαταθήκη. Οι κυβερνήσεις αλλάζουν· η ανάγκη σοβαρής προετοιμασίας των αποφάσεων παραμένει.

Η ευρύτερη αναγνωρισιμότητά του στην Ελλάδα συνδέθηκε, ωστόσο, με την Επιτροπή για την Εξέταση της Μακροπρόθεσμης Οικονομικής Πολιτικής, της οποίας ανέλαβε την προεδρία το 1996. Οι εκθέσεις της επιχείρησαν να μεταφέρουν τη συζήτηση από την άμεση συγκυρία στις διαρθρωτικές προϋποθέσεις της οικονομικής προόδου. Η έκθεση Οικονομία και συντάξεις, το 1997, έγινε το περισσότερο συζητημένο έργο της. Ο Πλάτων Τήνιος υπήρξε βασικός συντάκτης της, στοιχείο που υπενθυμίζει τον συλλογικό χαρακτήρα αυτής της προσπάθειας.

Το ασφαλιστικό έθετε ένα δύσκολο πρόβλημα πολιτικής οικονομίας: οι υποχρεώσεις του μέλλοντος διαμορφώνονται από αποφάσεις του παρόντος, ενώ όσοι θα επωμιστούν το κόστος συχνά εκπροσωπούνται ασθενέστερα στον δημόσιο διάλογο. Η γήρανση, οι ανισότητες μεταξύ ασφαλισμένων και η χρηματοδότηση των παροχών απαιτούσαν έγκαιρη συζήτηση. Η έντονη αντίδραση στην έκθεση φανέρωσε πόσο δύσκολα μετατρέπεται μια επιστημονική προειδοποίηση σε κοινωνικά αποδεκτή μεταρρυθμιστική διαδικασία.

Θα ήταν υπερβολή να θεωρήσουμε ότι μία έκθεση μπορούσε να αποτρέψει όλες τις μεταγενέστερες περιπέτειες της ελληνικής οικονομίας. Η κρίση είχε πολλαπλές αιτίες, ενώ κάθε πρόταση πολιτικής υπόκειται σε κριτική. Η ουσιαστική αξία της παρέμβασης Σπράου βρίσκεται στην ανάδειξη του κόστους της αναβολής. Όσο καθυστερεί η αντιμετώπιση μιας ανισορροπίας, τόσο περιορίζονται τα περιθώρια σταδιακής προσαρμογής και τόσο δυσκολότερη γίνεται η προστασία των πιο ευάλωτων.

Οι αριστερές καταβολές του προσδίδουν ιδιαίτερο βάθος σε αυτή τη διαδρομή. Η κοινωνική ευαισθησία μπορεί να οδηγήσει στην υπεράσπιση αλλαγών που προκαλούν αντιδράσεις, όταν ζητούμενο είναι η διάρκεια και η δικαιοσύνη της κοινωνικής προστασίας. Βεβαίως, ο οικονομολόγος οφείλει πάντοτε να εξηγεί ποιος επιβαρύνεται, ποιος ωφελείται και ποιες εναλλακτικές υπάρχουν. Η τεκμηρίωση χρειάζεται δημοκρατικό διάλογο, εμπιστοσύνη και πολιτική ευθύνη για να αποκτήσει πρακτικό αποτέλεσμα.

Η δημόσια συζήτηση συχνά αναζητεί στους οικονομολόγους βεβαιότητες και εύκολες υποσχέσεις. Το παράδειγμά του επιτρέπει μια πιο απαιτητική προσέγγιση: να ζητούμε καθαρές παραδοχές, αναγνώριση της αβεβαιότητας και ειλικρινή παρουσίαση των επιλογών. Η αξιοπιστία μιας επιστημονικής παρέμβασης κρίνεται από την ποιότητα των επιχειρημάτων της και από την αντοχή τους στον έλεγχο, ακόμη και όταν τα συμπεράσματά της είναι πολιτικά άβολα.

Για μένα, η επέτειος αυτή έχει και μια προσωπική διάσταση. Γνώρισα τον Γιάννη Σπράο στο Λονδίνο, στα τέλη της δεκαετίας του 1980, όταν δίδασκα στο Birkbeck College. Έκτοτε διατηρήσαμε επαφή και αναπτύξαμε μια σχέση αμοιβαίας εκτίμησης. Τη διετία 1992-1993 υπηρέτησα και εγώ ως Πρόεδρος του Συμβουλίου Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων, του θεσμού τον οποίο δημιούργησε. Παρότι συνδεθήκαμε με διαφορετικά πολιτικά κόμματα, εκτιμούσα πάντοτε τις απόψεις του, την επιστημονική του συγκρότηση και τον χαρακτήρα του. Η γνωριμία μας υπήρξε για μένα μια έμπρακτη υπενθύμιση ότι οι πολιτικές διαφορές μπορούν να συνυπάρχουν με τον ουσιαστικό διάλογο και τον βαθύ σεβασμό προς τον συνομιλητή.

Η εκλογή του ως αντεπιστέλλοντος μέλους της Ακαδημίας Αθηνών, τον Δεκέμβριο του 2025, αναγνώρισε μια πολύπλευρη προσφορά. Στην εκατονταετηρίδα του, η τιμή προς τον Γιάννη Σπράο αποκτά ουσία όταν συνοδεύεται από προσεκτική ανάγνωση του έργου του. Η διαδρομή του υπενθυμίζει το καθήκον του οικονομολόγου να ερευνά με ανεξαρτησία, να μιλά με σαφήνεια και να αναλαμβάνει το δημόσιο κόστος των συμπερασμάτων του. Αυτή είναι μια παρακαταθήκη ιδιαίτερα πολύτιμη για την Ελλάδα.

______________________________________

Το Άρθρο της Εβδομάδας είναι μία κατηγορία αναρτήσεων στο ιστότοπο μου που στόχο έχει να προβληματίζει και να ενημερώνει τους επισκέπτες του. Κάθε Τρίτη στις 12:00 το μεσημέρι ώρα Ελλάδας, αναρτάται ένα άρθρο μου αναφορικά με μία πτυχή της ελληνικής, της ευρωπαϊκής ή και της διεθνούς οικονομίας. Τεκμηριωμένα επώνυμα σύντομα (έως 100 λέξεις) σχόλια για το άρθρο αυτό είναι ευπρόσδεκτα και μία επιλογή από τα σχόλια αυτά θα δημοσιεύεται κάτω από το άρθρο.

© Γιώργος Αλογοσκούφης