Γιώργος Αλογοσκούφης
______________________________________________
Υπάρχουν δημοσιογράφοι που καταγράφουν την επικαιρότητα και άλλοι που, μέσα από τη μακρά παρουσία τους, γίνονται οι ίδιοι μέρος της ιστορίας της χώρας τους. Ο Γιάννης Μαρίνος, ο οποίος πρόσφατα αποχαιρέτησε τους αναγνώστες του ως αρθρογράφος, ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία. Για περισσότερες από επτά δεκαετίες, η παρουσία του στην ελληνική δημοσιογραφία συνδέθηκε με την υπεύθυνη οικονομική ενημέρωση, τον ορθολογικό δημόσιο διάλογο και, πάνω απ’ όλα, με την εφημερίδα το «Βήμα» και κυρίως τον «Οικονομικό Ταχυδρόμο» (ΟΤ), ένα έντυπο που υπό τη διεύθυνσή του εξελίχθηκε σε πραγματικό θεσμό.1
Γεννημένος στην Ερμούπολη της Σύρου το 1930 και πτυχιούχος της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, ο Μαρίνος ξεκίνησε τη δημοσιογραφική του σταδιοδρομία το 1953. Εργάστηκε αρχικά στο «Βήμα», κυρίως ως οικονομικός συντάκτης, και από τα μέσα της δεκαετίας του 1950 συνδέθηκε στενά με τον «Οικονομικό Ταχυδρόμο». Σύντομα έγινε αρχισυντάκτης και στη συνέχεια διευθυντής του, θέση που διατήρησε επί περισσότερες από τρεις δεκαετίες.
Η σημασία της διαδρομής του γίνεται καλύτερα αντιληπτή αν αναλογιστεί κανείς την πορεία της χώρας σε αυτό το διάστημα. Όταν ο Μαρίνος έκανε τα πρώτα του βήματα, η Ελλάδα ήταν ακόμη μια φτωχή, κατά κύριο λόγο αγροτική οικονομία που προσπαθούσε να επουλώσει τις πληγές της Κατοχής και του Εμφυλίου. Στις δεκαετίες που ακολούθησαν γνώρισε το μεταπολεμικό οικονομικό θαύμα, τη δικτατορία, τη Μεταπολίτευση, την ένταξη στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα, τον πληθωρισμό και τις μακροοικονομικές ανισορροπίες της δεκαετίας του 1980, την ευρωπαϊκή σύγκλιση και τελικά την πορεία προς το ευρώ. Ο Γιάννης Μαρίνος υπήρξε ο πιο επιδραστικός δημοσιογραφικός παρατηρητής και σχολιαστής ολόκληρης αυτής της μετάβασης.
Το μεγάλο επίτευγμά του ήταν ο «Οικονομικός Ταχυδρόμος». Υπό τη διεύθυνσή του, το περιοδικό δεν περιορίστηκε στην παρουσίαση χρηματιστηριακών ειδήσεων ή επιχειρηματικών εξελίξεων. Φιλοδοξούσε να εξηγεί την οικονομία και να συνδέει τις οικονομικές εξελίξεις με την πολιτική, τους θεσμούς και τις διεθνείς μεταβολές. Ο ίδιος ο Μαρίνος έχει επισημάνει ότι οι θέσεις του «Οικονομικού Ταχυδρόμου» μπορούσαν να διαφέρουν ακόμη και από εκείνες άλλων εντύπων του ίδιου εκδοτικού οργανισμού — μια ένδειξη της συντακτικής αυτονομίας που επιδίωκε να διατηρεί. Ο «Οικονομικός Ταχυδρόμος» των δεκαετιών του 1970, του 1980 και του 1990 υπήρξε ένα μοναδικό βήμα διαλόγου για οικονομολόγους, επιχειρηματίες, πολιτικούς και πανεπιστημιακούς. Σε μια εποχή πριν από το Διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αποτελούσε ένα από τα σημαντικότερα φόρα σοβαρής συζήτησης για την ελληνική οικονομία.
Η δική μου σχέση με τον Γιάννη Μαρίνο ξεκινά από τις αρχές της δεκαετίας του 1980. Τότε δημοσίευσε στον «Οικονομικό Ταχυδρόμο» τα πρώτα άρθρα μου στην Ελλάδα. Ήμουν νέος οικονομολόγος, δίδασκα στο εξωτερικό, και η δυνατότητα να παρουσιάσω τις απόψεις μου στο ελληνικό κοινό μέσα από ένα έντυπο με το κύρος και την επιρροή του ΟΤ είχε ιδιαίτερη σημασία για μένα. Ο Μαρίνος συνέχισε έκτοτε, σε όλη τη διάρκεια της θητείας του ως διευθυντής, να μου ζητά άρθρα και να τα δημοσιεύει. Έτσι δημιουργήθηκε μια σχέση αμοιβαίας εκτίμησης και εμπιστοσύνης που άντεξε στον χρόνο και παραμένει μέχρι σήμερα. 2
Αυτό που χαρακτήριζε τον Γιάννη Μαρίνο ήταν η πεποίθησή του ότι η οικονομική δημοσιογραφία δεν πρέπει απλώς να πληροφορεί αλλά και να συμβάλλει στην κατανόηση των μεγάλων επιλογών της οικονομικής πολιτικής. Ο Μαρίνος δεν ήταν ένας ουδέτερος παρατηρητής χωρίς απόψεις. Είχε ισχυρές πεποιθήσεις και δεν δίσταζε να τις εκφράζει. Υποστήριζε σταθερά τον ευρωπαϊκό προσανατολισμό της Ελλάδας, την οικονομία της αγοράς, τη δημοσιονομική υπευθυνότητα και τον εκσυγχρονισμό των θεσμών. Ταυτόχρονα, όμως, πίστευε στον διάλογο και στη φιλοξενία διαφορετικών απόψεων. Αυτή ακριβώς η συνύπαρξη ισχυρών προσωπικών πεποιθήσεων και πνευματικής ευρύτητας και ανοχής στην αντίθετη άποψη ήταν ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά του.
Πολλά χρόνια αργότερα, η σχέση μας απέκτησε και μια διαφορετική, θεσμική διάσταση. Ως υπουργός Οικονομίας και Οικονομικών δημιούργησα μια επιτροπή, την Επιτροπή Διαρθρωτικών Μεταρρυθμίσεων, υπό την προεδρία του Γιάννη Μαρίνου, με αντικείμενο την υποβολή προτάσεων για την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας, την άρση των αντικινήτρων στην επιχειρηματικότητα και τις επενδύσεις και την αναθεώρηση άρθρων του Συντάγματος, ώστε να ενισχυθούν και θεσμικά οι κανόνες μιας ορθολογικής και υπεύθυνης οικονομικής πολιτικής.
Η επιλογή του ως προέδρου της επιτροπής δεν ήταν τυχαία. Ο Μαρίνος είχε επί δεκαετίες ασχοληθεί με τα προβλήματα που δημιουργούσαν στην ελληνική οικονομία ο δημοσιονομικός λαϊκισμός, η έλλειψη συνέχειας στην οικονομική πολιτική και η αδυναμία των θεσμών να επιβάλλουν επαρκείς περιορισμούς στη διαχείριση των δημόσιων οικονομικών και την οικονομική πολιτική. Είχε επίσης διατελέσει και ευρωβουλευτής για μία πλήρη θητεία. Ήταν επομένως φυσικό να του ζητηθεί να συμβάλει σε έναν προβληματισμό που ξεπερνούσε την καθημερινή οικονομική πολιτική και αφορούσε το ίδιο το θεσμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αυτή ασκείται.
Οι προτάσεις της Επιτροπής Μαρίνου, στην οποία συμμετείχαν επίσης οι Θανάσης Διαμαντόπουλος, Λάζαρος Ευφραίμογλου, Πάνος Καζάκος και Πλάτων Τήνιος, ήταν ρηξικέλευθες. Επιδίωκαν να ενσωματώσουν στο θεσμικό πλαίσιο της χώρας ισχυρότερες εγγυήσεις δημοσιονομικής υπευθυνότητας και ορθολογικής οικονομικής διαχείρισης, περιορίζοντας τον κίνδυνο να υποτάσσονται κρίσιμες οικονομικές αποφάσεις στις βραχυπρόθεσμες ανάγκες του πολιτικού και εκλογικού κύκλου. Δυστυχώς, οι προτάσεις αυτές δεν υιοθετήθηκαν κατά τη διαδικασία της συνταγματικής αναθεώρησης.
Έχει ενδιαφέρον να αναλογιστεί κανείς εκ των υστέρων τη σημασία τους. Λίγα χρόνια αργότερα, η Ελλάδα εισήλθε στη μεγαλύτερη δημοσιονομική και οικονομική κρίση της μεταπολεμικής ιστορίας της. Δεν μπορεί βεβαίως κανείς να υποστηρίξει ότι οποιαδήποτε συνταγματική διάταξη ή πολιτική επιλογή θα μπορούσε από μόνη της να είχε αποτρέψει την κρίση. Είναι όμως εύλογο να αναρωτηθούμε αν μεγαλύτερη διεθνής ανταγωνιστικότητα και ισχυρότεροι θεσμικοί περιορισμοί στην οικονομική πολιτική διαχρονικά θα μπορούσαν να είχαν περιορίσει ορισμένες από τις οικονομικές ανισορροπίες που συσσωρεύθηκαν κατά τις δεκαετίες πριν από το 2010.
Οι εργασίες και οι προτάσεις της επιτροπής δεν χάθηκαν. Δημοσιεύθηκαν λίγο αργότερα, στις αρχές του 2007, σε βιβλίο υπό την επιμέλεια του ίδιου του Γιάννη Μαρίνου και των υπολοίπων μελών της Επιτροπής, αφήνοντας μια σημαντική παρακαταθήκη στον δημόσιο διάλογο για τη σχέση μεταξύ Συντάγματος, θεσμών και οικονομικής πολιτικής, η οποία εξακολουθεί και παραμένει επίκαιρη. 3
Αυτή η συγκεκριμένη πρωτοβουλία φωτίζει και μια λιγότερο προφανή πλευρά της προσφοράς του. Ο Γιάννης Μαρίνος δεν περιορίστηκε ποτέ στον ρόλο του σχολιαστή των γεγονότων. Τον ενδιέφερε η ποιότητα των θεσμών και η δυνατότητα της Ελλάδας να ξεπεράσει χρόνιες αδυναμίες της οικονομικής και πολιτικής της λειτουργίας. Η δημοσιογραφία του ήταν, υπό αυτή την έννοια, βαθιά θεσμική: αναζητούσε όχι μόνο τι και ποιος ευθύνεται για ένα πρόβλημα αλλά και ποιοι κανόνες θα μπορούσαν να αποτρέψουν την επανάληψή του.
Η μακρά πορεία του Γιάννη Μαρίνου συμπίπτει με μια εντυπωσιακή μεταμόρφωση της Ελλάδας: από τη φτωχή μεταπολεμική χώρα της δεκαετίας του 1950 στη σημερινή ευρωπαϊκή Ελλάδα. Ως δημοσιογράφος υπήρξε ίσως ο πιο οξυδερκής παρατηρητής, αναλυτής και συχνά αυστηρός κριτής αυτής της πορείας.
Η σχέση μου με τον Γιάννη Μαρίνο, που ξεκίνησε στις σελίδες του «Οικονομικού Ταχυδρόμου» στις αρχές της δεκαετίας του 1980, παραμένει μέχρι σήμερα σχέση βαθιάς εκτίμησης και εμπιστοσύνης. Και αποτελεί για μένα έναν επιπλέον λόγο να τιμώ στον Γιάννη Μαρίνο όχι μόνο έναν από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της ελληνικής οικονομικής δημοσιογραφίας, αλλά και έναν άνθρωπο που υπηρέτησε με συνέπεια την ανεξαρτησία της σκέψης, τον ορθολογικό δημόσιο διάλογο και την ανάγκη για καλύτερους πολιτικούς και οικονομικούς θεσμούς.
______________________________________
- Βλ. Αποχαιρετισμός στους Αναγνώστες μου, Το Βήμα, 27 Σεπτεμβρίου 2026. ↩︎
- Τα περισσότερα από τα άρθρα μου αυτά αναδημοσιεύτηκαν στο βιβλίο μου Η Κρίση της Οικονομικής Πολιτικής, Αθήνα, Εκδόσεις Κριτική (1994, Δεύτερη Αναθεωρημένη Έκδοση, 1997) το οποίο δυστυχώς έχει πλέον εξαντληθεί. ↩︎
- Βλ. Συνταγματική Αναθεώρηση για Ανταγωνιστική Οικονομία σε Ένα Κοινωνικό Κράτος Δικαίου: Ιδέες και Προτάσεις, Αθήνα, Εκδόσεις Σιδέρη, 2007. ↩︎
______________________________________
Το Άρθρο της Εβδομάδας είναι μία κατηγορία αναρτήσεων στο ιστότοπο μου που στόχο έχει να προβληματίζει και να ενημερώνει τους επισκέπτες του. Κάθε Τρίτη στις 12:00 το μεσημέρι ώρα Ελλάδας, αναρτάται ένα άρθρο μου αναφορικά με μία πτυχή της ελληνικής, της ευρωπαϊκής ή και της διεθνούς οικονομίας. Τεκμηριωμένα επώνυμα σύντομα (έως 100 λέξεις) σχόλια για το άρθρο αυτό είναι ευπρόσδεκτα και μία επιλογή από τα σχόλια αυτά θα δημοσιεύεται κάτω από το άρθρο.
© Γιώργος Αλογοσκούφης
______________________________________
Οι απόψεις μου για την οικονομία και την οικονομική πολιτική στην Ελλάδα παρουσιάζονται διεξοδικά σε δύο πρόσφατα βιβλία μου:
Πριν και Μετά το Ευρώ: Οι Κύκλοι της Μεταπολίτευσης και η Ελληνική Οικονομία, Αθήνα, Gutenberg, 2021
Πριν και Μετά τη Μεταπολίτευση: Θεσμοί, Πολιτική και Οικονομία στην Ελλάδα, Αθήνα, Gutenberg, 2024
