Γιώργος Αλογοσκούφης

Το δημογραφικό αποτελεί ίσως τη σημαντικότερη μακροπρόθεσμη πρόκληση που αντιμετωπίζει σήμερα η Ελλάδα. Σε αντίθεση με τις οικονομικές κρίσεις, που συνήθως εκδηλώνονται αιφνίδια αλλά μπορούν να αντιμετωπιστούν μέσα σε λίγα χρόνια, η δημογραφική κρίση εξελίσσεται αργά, σχεδόν ανεπαίσθητα, αλλά οι συνέπειές της είναι βαθιές και διαρκείς. Η συνεχής μείωση των γεννήσεων, η γήρανση του πληθυσμού και η συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού επηρεάζουν ήδη τις αναπτυξιακές προοπτικές της χώρας, τη βιωσιμότητα του ασφαλιστικού συστήματος και τη συνοχή της ελληνικής κοινωνίας.

Το πρόβλημα δεν είναι καινούργιο. Ο δείκτης γονιμότητας στην Ελλάδα βρίσκεται εδώ και δεκαετίες πολύ κάτω από το επίπεδο αναπλήρωσης των γενεών, που είναι περίπου 2,1 παιδιά ανά γυναίκα. Σήμερα κυμαίνεται κοντά στο 1,3, ενώ οι γεννήσεις είναι σημαντικά λιγότερες από τους θανάτους. Παράλληλα, το προσδόκιμο ζωής αυξάνεται, γεγονός ιδιαίτερα θετικό από μόνο του, αλλά που σημαίνει ότι το ποσοστό των ηλικιωμένων στον συνολικό πληθυσμό αυξάνεται συνεχώς. Το αποτέλεσμα είναι ένας πληθυσμός που μειώνεται και ταυτόχρονα γερνά.

Οι οικονομικές επιπτώσεις αυτής της εξέλιξης είναι πολλαπλές. Καθώς μειώνεται ο αριθμός των ατόμων σε ηλικία εργασίας, περιορίζεται το διαθέσιμο εργατικό δυναμικό και επιβραδύνεται ο δυνητικός ρυθμός ανάπτυξης της οικονομίας. Ήδη πολλοί κλάδοι αντιμετωπίζουν σοβαρές ελλείψεις προσωπικού, από τη μεταποίηση και τις κατασκευές έως τον τουρισμό, τη γεωργία και τις υπηρεσίες υγείας. Η έλλειψη εργαζομένων δεν αποτελεί πλέον συγκυριακό φαινόμενο, αλλά διαρθρωτικό χαρακτηριστικό της ελληνικής οικονομίας.

Ταυτόχρονα, αυξάνεται η πίεση στα δημόσια οικονομικά. Λιγότεροι εργαζόμενοι καλούνται να χρηματοδοτήσουν τις συντάξεις και τις υπηρεσίες υγείας ενός ολοένα μεγαλύτερου αριθμού ηλικιωμένων. Παρά τις σημαντικές μεταρρυθμίσεις που πραγματοποιήθηκαν μετά την κρίση χρέους, το ασφαλιστικό σύστημα θα συνεχίσει να δοκιμάζεται όσο επιδεινώνεται η δημογραφική αναλογία μεταξύ εργαζομένων και συνταξιούχων.

Το δημογραφικό επηρεάζει ακόμη και την παραγωγικότητα. Οι νεότερες ηλικίες υιοθετούν ταχύτερα νέες τεχνολογίες, δημιουργούν περισσότερες επιχειρήσεις και συμβάλλουν περισσότερο στην καινοτομία. Όταν ο πληθυσμός γερνά, η οικονομία τείνει να γίνεται λιγότερο δυναμική, εκτός εάν αντισταθμίσει αυτή την εξέλιξη με υψηλότερες επενδύσεις, καλύτερη εκπαίδευση και ταχύτερη τεχνολογική πρόοδο.

Υπάρχει λύση; Η απάντηση είναι ναι, αλλά δεν υπάρχει μία μόνο λύση. Το δημογραφικό δεν αντιμετωπίζεται με ένα μέτρο ούτε μέσα σε μία κυβερνητική θητεία. Απαιτεί μια μακροχρόνια εθνική στρατηγική που θα συνδυάζει δημογραφική, κοινωνική και οικονομική πολιτική.

Πρώτη προτεραιότητα πρέπει να είναι η ενίσχυση των γεννήσεων. Η οικονομική στήριξη των νέων οικογενειών είναι αναγκαία, αλλά δεν αρκεί. Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι τα επιδόματα έχουν περιορισμένα αποτελέσματα όταν δεν συνοδεύονται από πολιτικές που διευκολύνουν τον συνδυασμό οικογένειας και εργασίας. Απαιτούνται περισσότερες δημόσιες και ιδιωτικές δομές παιδικής φροντίδας, ευέλικτες μορφές απασχόλησης, αποτελεσματικές γονικές άδειες και στεγαστικές πολιτικές που θα επιτρέπουν στα νέα ζευγάρια να αποκτήσουν κατοικία σε λογικό κόστος.

Δεύτερη προτεραιότητα είναι η αύξηση της συμμετοχής στο εργατικό δυναμικό. Η Ελλάδα εξακολουθεί να εμφανίζει χαμηλότερη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας σε σχέση με πολλές ευρωπαϊκές χώρες, ενώ σημαντικό περιθώριο υπάρχει και για την παραμονή περισσότερων μεγαλύτερων εργαζομένων στην απασχόληση. Η καλύτερη αξιοποίηση του διαθέσιμου ανθρώπινου δυναμικού μπορεί να μετριάσει τις επιπτώσεις της δημογραφικής συρρίκνωσης.

Τρίτη προτεραιότητα είναι η προσέλκυση και η επανένταξη ανθρώπινου κεφαλαίου. Κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, εκατοντάδες χιλιάδες, κυρίως νέοι και υψηλά καταρτισμένοι Έλληνες, μετανάστευσαν στο εξωτερικό. Η αντιστροφή αυτού του brain drain αποτελεί μία από τις σημαντικότερες αναπτυξιακές προκλήσεις της χώρας. Η δημιουργία ποιοτικών θέσεων εργασίας, οι υψηλότερες αμοιβές και ένα σταθερό επιχειρηματικό περιβάλλον μπορούν να ενθαρρύνουν την επιστροφή πολλών από αυτούς.

Παράλληλα, η Ελλάδα θα χρειαστεί μια οργανωμένη και επιλεκτική μεταναστευτική πολιτική. Όπως συμβαίνει σε όλες σχεδόν τις ανεπτυγμένες οικονομίες, η μετανάστευση μπορεί να συμβάλει στην κάλυψη ελλείψεων στην αγορά εργασίας και στην ανανέωση του πληθυσμού. Αυτό προϋποθέτει όμως νόμιμες διαδικασίες εισδοχής, αποτελεσματική ένταξη των μεταναστών και πολιτικές που θα διασφαλίζουν τόσο την οικονομική αποτελεσματικότητα όσο και την κοινωνική συνοχή.

Πάνω απ’ όλα, όμως, η Ελλάδα πρέπει να αυξήσει την παραγωγικότητά της. Ακόμη και αν ο πληθυσμός μειώνεται, το κατά κεφαλήν εισόδημα μπορεί να συνεχίσει να αυξάνεται εφόσον κάθε εργαζόμενος παράγει περισσότερο. Αυτό σημαίνει περισσότερες επενδύσεις, ταχύτερη διάχυση των νέων τεχνολογιών, καλύτερη εκπαίδευση, ενίσχυση της έρευνας και της καινοτομίας και μετάβαση σε ένα παραγωγικό πρότυπο που θα βασίζεται περισσότερο στη γνώση, στις εξαγωγές και στις δραστηριότητες υψηλής προστιθέμενης αξίας.

Η τεχνητή νοημοσύνη και η αυτοματοποίηση μπορούν να συμβάλουν αποφασιστικά προς αυτή την κατεύθυνση. Σε μια οικονομία με περιορισμένο εργατικό δυναμικό, οι νέες τεχνολογίες δεν υποκαθιστούν απλώς την εργασία· αυξάνουν την παραγωγικότητά της. Οι χώρες που θα αξιοποιήσουν ταχύτερα αυτές τις τεχνολογίες θα μπορέσουν να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικότερα τις συνέπειες της γήρανσης του πληθυσμού.

Το δημογραφικό δεν είναι μόνο κοινωνικό ζήτημα ούτε αποκλειστικά θέμα οικογενειακής πολιτικής. Είναι, πρωτίστως, ζήτημα αναπτυξιακής στρατηγικής. Η αντιμετώπισή του απαιτεί συνέπεια, διακομματική συνεννόηση και πολιτικές που θα διατηρηθούν για πολλές δεκαετίες. Δεν υπάρχουν εύκολες λύσεις ούτε γρήγορα αποτελέσματα.

Χώρες όπως η Ιαπωνία, η Νότια Κορέα, η Ιταλία και η Γερμανία αντιμετωπίζουν ανάλογες προκλήσεις. Η εμπειρία τους δείχνει ότι, ακόμη και όταν η μείωση του πληθυσμού δεν μπορεί να αναστραφεί γρήγορα, οι οικονομικές της συνέπειες μπορούν να περιοριστούν μέσω κατάλληλων πολιτικών.

Η Ελλάδα έχει αποδείξει πολλές φορές στην ιστορία της ότι μπορεί να ξεπερνά μεγάλες προκλήσεις όταν διαθέτει σαφή προσανατολισμό και μακροχρόνιο σχεδιασμό. Το δημογραφικό είναι ίσως η μεγαλύτερη από αυτές. Όσο νωρίτερα κινηθούμε, τόσο μεγαλύτερες θα είναι οι πιθανότητες να διασφαλίσουμε ότι οι επόμενες γενιές θα ζήσουν σε μια οικονομία πιο παραγωγική, πιο δυναμική και πιο ευημερούσα. Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν μπορούμε να αναστρέψουμε πλήρως τις δημογραφικές τάσεις –κάτι εξαιρετικά δύσκολο– αλλά αν μπορούμε να προσαρμόσουμε έγκαιρα την οικονομία και τους θεσμούς μας ώστε η δημογραφική μετάβαση να μην εξελιχθεί σε τροχοπέδη για την ανάπτυξη και την κοινωνική πρόοδο.

______________________________________

Το Άρθρο της Εβδομάδας είναι μία κατηγορία αναρτήσεων στο ιστότοπο μου που στόχο έχει να προβληματίζει και να ενημερώνει τους επισκέπτες του. Κάθε Τρίτη στις 12:00 το μεσημέρι ώρα Ελλάδας, αναρτάται ένα άρθρο μου αναφορικά με μία πτυχή της ελληνικής, της ευρωπαϊκής ή και της διεθνούς οικονομίας. Τεκμηριωμένα και επώνυμα σύντομα σχόλια για το άρθρο αυτό είναι ευπρόσδεκτα και μία επιλογή από τα σχόλια αυτά θα δημοσιεύεται κάτω από το άρθρο.

© Γιώργος Αλογοσκούφης